Komunikacja w sporcie: gesty i sygnały sędziów


poniedziałek 25/08/2014
61

Głównym celem niniejszego opracowania jest próba kompleksowego opisania oraz scharakteryzowania funkcjonalności gestów i sygnałów stosowanych przez sędziów sportowych (arbitrów) w wybranych dyscyplinach gier zespołowych – piłce nożnej oraz koszykówce.

Zapraszam także do obejrzenia prezentacji ilustrującej opisywane zagadnienia: www.slideshare.net/MichaWinciorek/gesty-i-sygnay-sdziw

Pochylając się nad kwestią wykorzystywanych przez sędziów sportowych gestów i sygnałów należy zwrócić uwagę na jego złożoną genezę, możliwą do dostrzeżenia pomimo drugoplanowej roli arbitrów w wydarzeniach sportowych. Istotą ich pracy jest bowiem nie tylko perfekcyjne opanowanie przepisów oraz reguł gry, ale także zdolność zastosowania ich w praktyce. Nie będzie chyba nadużyciem stwierdzenie, że na arbitrach ciąży niezwykle duża odpowiedzialność, bowiem ich poczynania wpływają w czasie rzeczywistym na przebieg wydarzeń na boisku i nie podlegają anulowaniu ani rewizji przez związki sportowe, sądy polubowne i inne podobne organy. Warto także uświadomić sobie, że decyzje arbitrów mają moc rozstrzygającą w zakładach bukmacherskich – są więc czynnikiem decydującym nie tylko o układzie zespołów w tabeli ligowej, ale także wykraczającym w pewien sposób poza ramy sportu.

Ćwiczona na kursach zawodowych oraz podczas treningów sędziowskich umiejętność podejmowania decyzji „zgodnych z duchem gry”, nawet w obliczu presji ze strony zawodników, kibiców oraz obserwatorów i delegatów, wymaga biegłej znajomości zagadnień z zakresu komunikacji niewerbalnej w ujęciu praktycznym.

Zagadnienia teoretyczne z zakresu komunikacji niewerbalnej

Przed przystąpieniem do charakterystyki pracy sędziów w optyce komunikacji niewerbalnej, należy dokonać krótkiego przeglądu najistotniejszych zagadnień teoretycznych, rozpoczynając od najbardziej ogólnych.

Komunikacja niewerbalna (nazywana także potocznie mową ciała lub językiem ciała) dotyczy wszystkich ludzkich zachowań postaw i obiektów innych niż słowa, które komunikują wiadomości i posiadają wspólne społeczne znaczenie. W najbardziej typowym ujęciu obejmuje wygląd fizyczny, ruch ciała, gesty, wyraz twarzy, ruch oczu, dotyk, głos oraz sposób wykorzystywania czasu i miejsca w komunikowaniu się. Nie wykorzystuje jednak elementów zawierających słowa, takich jak na przykład język migowy, ani słów pisanych lub przekazywanych elektronicznie (Morreale 2012).

Zdaniem wielu współczesnych badaczy komunikacja niewerbalna jest niezbędna w ujmowanym całościowo procesie komunikowania, bowiem dostarcza kontekstu, bez którego niemożliwe jest właściwe zinterpretowanie komunikatów werbalnych (Domachowski, Kowalik, Miluska 1984)

Komunikaty niewerbalne stanowią pewnego rodzaju sygnały społeczne kodowane przez nadawcę i dekodowane przez odbiorcę. Ich podstawową funkcją jest informowanie o stanie emocjonalnym człowieka, jego intencjach. Pogrupować można je przypisując do kilku podstawowych kategorii, takich jak:
– mimika (ekspresja mimiczna twarzy),
– pantomimika (gesty),
– proksemika (zachowania przestrzenne),
– powierzchowność (rodzaj ubrania, biżuteria itp.),
– stany fizjologiczne (zapach, rumieńce, łzy itp.),
– budowa ciała,
– postawa ciała (w różnych sytuacjach),
– ruch oczy i źrenic (a także częstość mrugania, kierunek patrzenia, kontakt wzrokowy itp.) (Borg 2011).

Do powyższych elementów niekiedy dodawane są także czynniki paralingwistyczne, takie jak ton głosu, tempo mowy, intonacja, przerwy czy chrząknięcia oraz pojęcie kanału wokalnego (Nęcki 2000).

W zaproponowanej klasyfikacji na pierwszy plan wybija się proksemika.
Jest to nauka zajmująca się badaniem wzajemnego wpływu relacji przestrzennych między osobami oraz między osobami a otoczeniem materialnym na relacje psychologiczne, sposób komunikacji itp. (Hall 2000). Proksemika jest kategorią czerpiącą zarówno z psychologii, jak i antropologii, co rzutuje bezpośrednio na podejmowane przez nią problemy oraz podejście badawcze.

Proksemicy wyróżniają cztery rodzaje przestrzeni interpersonalnej, na której skupiają swoje zainteresowanie. Są to: dystans intymny, dystans osobisty, dystans społeczny oraz dystans publiczny (Hall 2000). W kontekście tematyki niniejszego omówienia istotne są dwa spośród nich: dystans osobisty, czyli przestrzeń rozciągająca się wokół człowieka pomiędzy 45 a 120 cm (nazywana „strefą łatwego dotyku”), oraz dystans społeczny leżący już poza „strefą łatwego dotyku”. W tych dwóch obszarach odbywa się zasadnicza część interakcji pomiędzy arbitrami oraz zawodnikami. Niezbyt zasadne wydaje się natomiast skupianie na dystansie publicznym – na boisku sportowym trudno bowiem mówić o kontaktowaniu się z osobami publicznymi.

Innym ważnym aspektem komunikacji niewerbalnej jest kinezyka (inaczej kinezjetyka) definiowana jako nauka zajmująca się stricte komunikowaniem pozawerbalnym między ludźmi. W zakresie jej zainteresowania leżą przede wszystkim sposoby przekazywania informacji za pomocą gestów oraz mimiki (Brocki 2001).

Gest w rozumieniu potocznym jest świadomie lub nieświadomie wykonanym ruchem ręki, któremu przypisano określone znaczenie. Na potrzeby niniejszej pracy wyjaśnienie to jest wyczerpujące, warto jednak przytoczyć także definicję naukową, która w klarowny sposób naświetla wszystkie aspekty omawianego zjawiska. Według niej gest jest „podlegającym rozumieniu fizycznym, spowodowanym pracą mięśni, nieartykulacyjnym sygnałem niewerbalnym nadawanym w obrębie aktu komunikacji bezpośredniej” (Krupska-Perek 2001). Nie zawęża ona zatem gestu jedynie do sekwencji ruchów ręki.

Sygnał natomiast, według wyjaśnienia zawartego w Słowniku Języka Polskiego PWN, to „umowny znak o treści informacyjnej lub ostrzegawczej”. W odczuciu autora częściowo synonimiczne z terminem gestu zagadnienie nabiera większego znaczenia przy uwzględnieniu roli akcesoriów wykorzystywanych przez sędziów podczas meczu, np. tzw. „kartek”.

Na kończenie części teoretycznej warto pokusić się o określenie funkcji, które spełnia komunikacja niewerbalna w pracy arbitrów. Spośród wielu zadań wyszczególnionych przez ekspertów w kontekście omawianego tematu istotne jest wspomaganie komunikacji językowej (werbalnej), a także zastępowanie mowy (gdy utrudniony jest kontakt werbalny).

Jednostka materiałowa

Część empiryczna niniejszego opracowanie bazuje na analizie literatury oraz źródeł internetowych (pełny wykaz pozycji znajduje się w bibliografii), a także na obserwacjach autora poczynionych podczas rozgrywek, w których udział brały drużyny Łódzkiego Klubu Sportowego S.A.:
– zawodowej ligi piłki nożnej mężczyzn T-Mobile Ekstraklasa (I szczebel rozgrywek centralnych, liga zarządzana przez spółkę Ekstraklasa S.A.) w sezonie 2011/2012,
– zawodowej ligi koszykówki mężczyzn Tauron Basket Liga (I szczebel rozgrywek centralnych, liga zarządzana przez spółkę Polska Liga Koszykówki S.A.) w sezonie 2011/2012, faza zasadnicza oraz tzw. play-out.

W obu przypadkach obserwacje prowadzone były z miejsc przeznaczonych dla dziennikarzy:
– loży „PRESS” Stadionu Miejskiego w Łodzi (Łódź, al. Unii 2),
– sektora C na trybunie E Stadionu GKS-u Bełchatów (Bełchatów, ul. Sportowa 3),
– stanowiska prasowego zlokalizowanego na poziomie płyty boiska w hali sportowo-widowiskowej Atlas Arena Łódź (Łódź, ul. Bandurskiego 7).

 

Fot. 1. Sędzia T-Mobile Ekstraklasy Robert Małek podczas meczu (źródło: legia.com)

Fot. 2. Sędzia Tauron Basket Ligi Dariusz Zapolski podczas meczu (źródło: pzkosz.pl)

Sędzia sportowy (arbiter)

Przed omówieniem charakterystyki pracy sędziego sportowego warto dla porządku przytoczyć jego encyklopedyczną definicję. Według Małej Encyklopedii PWN sędzia sportowy (inaczej arbiter) to „osoba uprawniona do nadzorowania prawidłowego przebiegu zawodów sportowych, kontrolująca ich zgodność z przepisami, nakładająca regulaminowe kary za wszelkie wykroczenia i wydająca końcowy werdykt”.

Liczba sędziów obecnych na boisku oraz ich funkcje są zróżnicowane w zależności od dyscypliny (gry zespołowej) oraz poziomu rozgrywek. Każdy z arbitrów ma określone zadania (z realizacji których może być rozliczony po meczu przez odpowiednią komisję), lecz do prawidłowego poprowadzenia meczu konieczna jest między nimi ścisła współpraca.

W sezonie 2011/2012 rozgrywek piłkarskiej T-Mobile Ekstraklasy każde zawody prowadził zespół sędziowski w następującym składzie:
– sędzia główny (biegający po boisku),
– dwaj sędziowie asystenci (biegający poza boiskiem wzdłuż linii bocznych),
– sędzia techniczny (sygnalizujący zmiany zawodników i czas przedłużenia gry).

W analogiczny sezonie rozgrywek koszykarskiej Tauron Basket Ligi na każdym meczu obecny był zespół sędziowski w składzie:
– sędzia główny,
– dwaj sędziowie pomocniczy,
– sędziowie stolikowi: sekretarz, asystent sekretarza, arbiter mierzący czas gry, arbiter mierzący czas „24 sekund”, komisarz – nie jest liczony jako sędzia, ale nadzoruje pracę pozostałych sędziów stolikowych i wspiera sędziów „boiskowych”.

Składy powyższych zespołów sędziowskich ustalono na podstawie obowiązujących w odpowiednich okresach przepisów gry w piłkę nożną (opublikowanych przez PZPN[1] w oparciu o dokument FIFA[2]) oraz koszykówkę (opublikowanych przez FIBA[3]).

Komunikacja niewerbalna sędziów

  1. Przed meczem

O komunikacji niewerbalnej arbitrów możemy mówić nie tylko w odniesieniu do zasadniczej fazy spotkania, ale już od momentu ich pojawienia się w obiekcie sportowym. Od sędziów witanych przez organizatorów meczu wymaga się schludnego, eleganckiego wyglądu. Sędzia powinien być czysty i ogolony. Nie może posiadać we krwi żadnej ilości alkoholu i narkotyków ani mieć tzw. syndromu dnia poprzedniego, bowiem jego praca wymaga pełnej jasności umysłu.

W publikacji Podręcznik sędziego – mechanika i technika sędziowania wydanej przez Lubelski Związek Koszykówki należyty wygląd sędziego opisany jest w następujący sposób:

„Wygląd osobisty ma ogromne znaczenie. Sędziowie winni być dumni ze swojego wyglądu i ubrać się odpowiednio przed meczem. Sędziowie mężczyźni powinni występować w garniturze (lub w sportowej kurtce) i nosić krawat. Dżinsy są niedopuszczalne. Ubranie sędziego winno być w dobrym stanie, czyste i wyprasowane.”

Rys. 1. Przygotowanie przed grą (źródło: Podręcznik sędziego – mechanika i technika sędziowania)

  1. Strój sędziego

Kolejną składową omawianej komunikacji niewerbalnej jest ubiór sędziego w trakcie trwania zawodów, sprecyzowany przez przepisy gry. Kluczowy jest wymóg odróżniania się sędziów od zawodników podczas meczu. Warto także zaznaczyć, że ubiór sędziego podkreśla jego funkcję i szczególny status, nie dziwią więc surowe wytyczne dla arbitrów prowadzących rozgrywki krajowe szczebla centralnego.

Strój sędziego piłkarskiego T-Mobile Ekstraklasy składa się z koszulki z kieszeniami (z długim lub krótkim rękawem), spodenek z kieszeniami, getrów oraz obuwia – korków futbolowych (w zależności od warunków atmosferycznych, o podeszwie syntetyczno-kauczukowej lub tzw. „wkrętów”).

Fot. 3. Strój sędziowski „Negra” firmy ZINA (źródło: zinasklep.pl)

Arbiter Tauron Basket Ligi podczas meczu musi być ubrany w koszulkę sędziowską, długie spodnie koloru czarnego, czarne skarpety oraz czarne obuwie sportowe przeznaczone na nawierzchnie halową.

Zgodnie z przepisami wszyscy sędziowie prowadzący dane zawody muszą być ubrani identycznie (dotyczy to sędziów głównych, asystentów, technicznych lub stolikowych). W praktyce dopuszcza się jednak pewne odstępstwa od tej reguły – np. sędziowie techniczni podczas meczów piłki nożnej lub stolikowi podczas spotkań koszykarskich często odziani są w bluzy sportowe założone na koszulki sędziowskie.

  1. Akcesoria sędziów

Sędziowie podczas pracy używają kilku rodzajów akcesoriów. Ich wykorzystywanie ma aspekt czysto pragmatyczny. Realizuje dwie podstawowe funkcje komunikacji niewerbalnej między sędziami i zawodnikami – zastępuje komunikację werbalną, która byłaby trudna lub wręcz niemożliwa do przeprowadzenia w warunkach trwania meczu (wg Brockiego jest to tzw. substytucja), stanowią także uniwersalny, niezależny od kodu językowego oraz kręgu kulturowego sposób komunikowania  decyzji.

Sędzia główny prowadzący mecz piłki nożnej wyposażony jest w gwizdek, oraz kartki sędziowskie w kolorze żółtym oraz czerwonym. Sędziowie asystenci podczas meczu korzystają z chorągiewek sędziowskich. Arbiter techniczny sygnalizuje zmiany oraz doliczony czas gry przy pomocy elektronicznej tablicy trzymanej ponad głową.

Fot. 4. Kartki sędziowskie (źródło: kangoo.pl)

Fot. 5. Chorągiewki sędziowskie (źródło: sport-shop.pl)

Arbiter główny oraz dwóch pomocniczych nadzorujących zawody koszykarskie także posługuje się gwizdkiem, ale akcesoria sędziów stolikowych są charakterystyczne już wyłącznie dla tej dyscypliny sportu. Należą do nich:

strzałka naprzemiennego posiadania piłki (stanowiąca pomoc w sytuacjach wymagających rozpoczęcia gry od tzw. „rzutu sędziowskiego”),
markery fauli drużyny (wystawiany na krawędzi stolika jeśli jeden z zespołów sfaulował cztery razy w jednej kwarcie),
tabliczki fauli zawodników (wskazują liczbę fauli w meczu aktualnie faulującego zawodnika).

Fot. 6. Akcesoria sędziów stolikowych (źródło: pl.wikipedia.org)

  1. Gesty i sygnały sędziów

Gesty i sygnały sędziów sportowych na potrzeby niniejszego opracowania można pogrupować według dwóch różnych kryteriów. Jednym z nich jest osoba arbitra (główny, asystent, pomocniczy, techniczny, stolikowy) komunikującego zdarzenie lub decyzję, drugim natomiast forma wyrażenia (przy pomocy gestów ręki lub z użyciem akcesoriów sędziowskich). Każde z niewerbalnych zachowań sędziów opisanych w tej części pracy zaliczać będzie się do kinezyki.

Piłka nożna

Najważniejsze dla przebiegu rozgrywki są gesty i sygnały wykonywane przez arbitra głównego, dlatego też autor zdecydował się poświęcić im najwięcej uwagi. Zgodnie z aktualne obowiązującymi wytycznymi FIFA sędzia główny używa gwizdka do:
– rozpoczęcia (pojedynczy, krótki sygnał dźwiękowy) i zakończenia spotkania (dwa długie sygnały dźwiękowe),
–  zatrzymywania oraz wznawiania gry (pojedynczy krótki sygnał dźwiękowy),
– uznania prawidłowo zdobytej bramki (dwa krótkie sygnały dźwiękowe),
– powtórzenia nieprawidłowo wykonanego stałego fragmentu gry (kilka krótkich sygnałów dźwiękowych).

Po zatrzymaniu gry przy pomocy gwizdka sędzia musi odpowiednim gestem ręki (rąk) zakomunikować swoją decyzję. Do najczęściej wykonywanych gestów należą:
a/ „rzut wolny bezpośredni” – sygnalizowany wyprostowanym ramieniem w skierowanym w stronę linii bramkowej drużyny, przeciwko której zarządził jego,
b/ „rzut wolny pośredni” – ręka uniesiona wyżej niż przy rzucie wolnym bezpośrednim, sygnalizacja powinna być utrzymywana do chwili, gdy po wykonaniu stałego fragmentu gry piłka zostanie dotknięta przez innego zawodnika lub opuści plac gry,
c/ „rzut z bramki” – podobnie jak rzut wolny,
d/ „rzut rożny” – sędzia wskazuje wyprostowanym ramieniem narożnik, z którego ma być wykonany rzut,
e/ „rzut karny” – sędzia wskazuje wyprostowanym ramieniem na punkt karny, z którego ma być wykonany stały fragment gry,
f/ „kara indywidualna” – sędzia identyfikuje zawodnika, a następnie wyciąga żółtą lub czerwoną kartkę i unosi ją w górę.

Istnieją także sytuacje, w których sędzia główny nie może użyć gwizdka, lecz powinien zakomunikować swoją decyzję wyłącznie poprzez gesty rąk. Należy do nich sygnał „grać dalej”, wykorzystywany w momencie zastosowania tzw. przywileju korzyści – sędzia komunikuje, że gra nie zostanie przerwana w sposób zaprezentowany na  Rys. 2.

Rys. 2. Wskazania sędziego głównego
(źródło: Interpretacje FIFA do Przepisów Gry oraz wytyczne dla sędziów)

Sędzia asystent ma za zadanie pomóc głównemu arbitrowi w dostrzeżeniu i interpretacji zdarzeń zachodzących podczas gry. Skupia się na sygnalizowaniu pozycji spalonej, spalonego, kierunku wyrzutu z autu, rzutu od bramki, z rogu, przewinień piłkarzy. Wykorzystuje do tego chorągiewkę, w którą jest wyposażony.

Rys. 3. Wskazania sędziego asystenta
(źródło: Interpretacje FIFA do Przepisów Gry oraz wytyczne dla sędziów)

Sędzia techniczny ma natomiast za zadanie sygnalizowanie zmian oraz doliczonego czasu gry poprzez unoszenie elektronicznej tablicy. Trzeba zaznaczyć, że z teoretycznego punktu widzenia ten rodzaj komunikacji nie ma charakteru niewerbalnego, bowiem na tablicy wyświetlane są liczby.

Koszykówka

Przepisy koszykówki precyzują, że z gwizdka może korzystać sędzia główny oraz dwaj pomocniczy. Sygnał gwizdka (wraz z uniesioną do góry ręką) oznacza przerwanie gry i jednocześnie komunikuje sędziom stolikowym konieczność zatrzymania czasu meczu.

Po zatrzymaniu czasu sędzia odpowiedzialny za nadzorowanie gry w danej strefie sygnalizuje swoją decyzję. W przypadku faula kolejność jest nieco inna – po zatrzymaniu czasu sędzia najpierw wskazuje numer zawodnika, który popełnił przewinienie, następnie rodzaj faula, a na koniec liczba przyznanych rzutów wolnych lub kierunek gry.

Lista gestów wykonywanych przez sędziów koszykarskich jest długa i dlatego zostały one pogrupowane w kilka kategorii:

a/ zliczanie punktów,

Rys. 4. Sygnalizacja zliczania punktów (źródło: Oficjalne przepisy gry w koszykówkę 2010)

 b/ sygnały dotyczące zegara,

Rys. 5. Sygnały dotyczące zegara (źródło: Oficjalne przepisy gry w koszykówkę 2010)

 c/ sygnały porządkowe,

Rys. 6. Sygnały porządkowe (źródło: Oficjalne przepisy gry w koszykówkę 2010)

 d/ sygnały rodzaju błędu,

Rys. 7. Sygnały rodzaju błędu (źródło: Oficjalne przepisy gry w koszykówkę 2010)

e/ sygnały rodzaju faula,

Rys. 8. Sygnały rodzaju faula (źródło: Oficjalne przepisy gry w koszykówkę 2010)

Poza sygnalizacją arbitrów „boiskowych” w sposób niewerbalny pewne rzeczy komunikują także sędziowie stolikowi. Za przestawianie „strzałki naprzemiennego posiadania piłki”, unoszenie „tabliczek fauli” oraz wystawianie „markerów fauli” odpowiedzialny jest sekretarz (opis znaczenia tych elementów znajduje się w części poświęconej akcesoriom sędziów).

  1. Proksemika sędziów

Przepisy gier zespołowych uwzględniają także proksemiczny aspekt komunikacji niewerbalnej sędziów. Arbiter główny podczas meczu piłki nożnej musi poruszać się w sposób opisany w wytycznych oraz odpowiednio ustawiać się podczas stałych fragmentów gry. Dzięki temu dysponuje odpowiednim przeglądem wydarzeń rozgrywających się na boisku i jest w stanie nawiązać kontakt wzrokowy z asystentem, którego także obowiązują dokładne przepisy w kwestii poruszania się.

Przykładem tego rodzaju komunikacji niewerbalnej może być uznanie bramki, kiedy to sędzia główny i asystent muszą nawiązać ze sobą kontakt wzrokowy, po czym asystent szybko biegnie wzdłuż linii bocznej około 25-30 metrów w kierunku linii środkowej, nie podnosząc chorągiewki. W przypadku nieuznania bramki arbiter główny musi nawiązać kontakt wzrokowy z asystentem oraz dać mu dyskretny sygnał ręką.

Nieco inaczej sprawa wygląda w koszykówce. Trzej przebywający na boisku sędziowie nie mają konieczności bezpośredniego komunikowania się w trakcie trwania zawodów. Poruszają się jednak po placu gry w myśl zasady „box-in”, dzięki której wszyscy koszykarze znajdują się zawsze w obrębie trójkąta wyznaczanego przez arbitrów.

Zakończenie

Na arbitrach podczas wykonywania pracy ciąży duża odpowiedzialność, bardzo ważne jest więc dla nich nie tylko opanowanie przepisów, zgodnie z którymi prowadzą zawody, ale także sprawne komunikowanie swoich decyzji pozostałym uczestnikom widowiska sportowego. Z pomocą w tym niełatwym zdaniu sędziom przychodzi praktyczny aspekt komunikacji niewerbalnej. Dzięki niej, na mocy umowy społecznej umocowanej w regulaminach gier zespołowych, sędziowie zyskują możliwość sprawnej komunikacji z zawodnikami oraz asystentami bez względu na przeszkody takie jak bariera językowa czy wysoki poziom hałasu.

Warto pamiętać, że gra w piłkę nożną czy w koszykówkę powinna nie tylko dostarczać rozrywki kibicom, ale także sprawiać przyjemność wszystkim uczestnikom wydarzenia sportowego, także sędziom. Dlatego każdy arbiter powinien pamiętać, że wolno mu czerpać radość z prowadzenia zawodów i okazywać ją uśmiechem, który również stanowi ważny element komunikowania niewerbalnego.

Bibliografia

  • Borg J., 2011, Język ciała. Siedem lekcji komunikacji niewerbalnej, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa
  • Bralczyk J. (red.), 2012, Słownik Języka Polskiego PWN, hasło: sygnał, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
  • Brocki M., 2001, Język ciała w ujęciu antropologicznym, Wydawnictwo Astrum, Wrocław
  • Domachowski W., Kowalik S., Miluska J., 1984, Z zagadnień psychologii społecznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
  • Interpretacje FIFA do Przepisów Gry oraz wytyczne dla sędziów, 2012, Polski Związek Piłki Nożnej, Warszawa
  • Knapp M., Hall J., 2000, Komunikacja niewerbalna w interakcjach międzyludzkich, Wydawnictwo Astrum, Wrocław
  • Krupska-Perek A., 2001, Kod językowy a inne składniki aktu komunikacji bezpośredniej, [w:] Habrajska G. (red.), Język w komunikacji, tom I, Wydawnictwo WSHE, Łódź
  • Morreale S., Spitzberg B., Barge K., 2012, Komunikacja między ludźmi. Motywacja, wiedza i umiejętności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
  • Nęcki Z., 2000, Komunikacja międzyludzka, Wydawnictwo Antykwa, Kraków
  • Oficjalne przepisy gry w koszykówkę, 2010, Polski Związek Koszykówki, Warszawa
  • Petrozolin-Skowrońska (red.), 1995, A-Z. Mała Encyklopedia PWN, hasło: sędzia sportowy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa
  • Podręcznik sędziego – mechanika i technika sędziowania, 1998, Lubelski Związek Koszykówki, Lublin

  • [1] PZPN – Polski Związek Piłki Nożnej
  • [2] FIFA – fr. Federation Internationale de Football Association, Międzynarodowa Federacja Piłki Nożnej
  • [3] FIBA – fr. Fédération Internationale de Basketball, Międzynarodowa Federacja Koszykówki

Komentarze 61 Dodaj komentarz

 

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.


× trzy = 15

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Moje najnowsze wpisy

 

Komunikowanie międzynarodowe: Media na wojnie, czyli konflikt w Jugosławii

środa 10/09/2014
0

Zagadnienia teoretyczne, definicje Omówienie specyfiki komunikowania w obliczu konfliktu zbrojnego nie jest możliwe bez przytoczenia serii definicji, które w wyczerpujący sposób opiszą teoretyczne ujęcie komunikacji…